ویتامین C و زینک در فصل سرماخوردگی؛ چقدر واقعاً کمک میکند؟

زمان مطالعه: 11 دقیقه
با اولین عطسههای فصل سرما، خیلیها سراغ قرصهای جوشان ویتامین C و مکملهای زینک میروند؛ با این امید که سرماخوردگی را زودتر از سر بگذرانند یا اصلاً مبتلا نشوند. ویتامین سی و زینک هر دو برای سیستم ایمنی ضروریاند، اما سؤال اصلی این است: مصرف مکمل آنها واقعاً چقدر جلوی سرماخوردگی را میگیرد یا دوره بیماری را کوتاه میکند؟
در این مطلب، شواهد علمی را به زبان ساده مرور میکنیم. توضیح میدهیم این دو ماده در بدن چه کاری انجام میدهند، پژوهشها درباره اثرشان بر سرماخوردگی چه میگویند و مقدار مصرف بیخطر چقدر است. همچنین از منابع غذایی، عوارض زیادهروی و کارهایی که واقعاً به پیشگیری کمک میکنند میگوییم.
سرماخوردگی چیست و چرا هر سال تکرار میشود؟
سرماخوردگی یک عفونت ویروسی دستگاه تنفسی فوقانی است و بیش از ۲۰۰ ویروس مختلف میتوانند آن را ایجاد کنند. شایعترین آنها رینوویروسها هستند. به دلیل همین تنوع زیاد، بدن در برابر همه آنها ایمنی پیدا نمیکند و ابتلای دوباره، حتی چند بار در سال، طبیعی است. بزرگسالان بهطور متوسط سالی دو تا سه بار و کودکان بیشتر سرما میخورند.
سرماخوردگی درمان قطعی ندارد و معمولاً ظرف یک تا دو هفته خودبهخود بهتر میشود. آنتیبیوتیکها روی ویروسها اثری ندارند و درمانها بیشتر برای کم کردن علائم هستند. همین موضوع باعث میشود مکملهایی مثل ویتامین C و زینک اینقدر محبوب باشند.
ویتامین سی و زینک در بدن چه نقشی دارند؟
ویتامین C یک آنتیاکسیدان محلول در آب است. در عملکرد سلولهای ایمنی، ساخت کلاژن، ترمیم زخم و جذب آهن از غذا نقش دارد. بدن انسان نمیتواند ویتامین C را بسازد یا ذخیره کند، پس باید هر روز از غذا تأمین شود.
زینک یا روی یک ماده معدنی ضروری است که در رشد و عملکرد سلولهای ایمنی، ترمیم زخم، حس چشایی و بویایی و صدها واکنش آنزیمی بدن مشارکت دارد. بدن ذخیره قابل توجهی از زینک ندارد و کمبود آن مقاومت در برابر عفونتها را کم میکند.
پس تردیدی نیست که بدن برای ایمنی سالم به ویتامین سی و زینک کافی نیاز دارد. اما «کافی بودن» با «مصرف مقدار بیشتر بهصورت مکمل» تفاوت دارد. سؤال اصلی این است که آیا مصرف اضافه، برای کسی که کمبود ندارد، فایدهای دارد یا نه.
آیا ویتامین C از سرماخوردگی پیشگیری میکند؟
معتبرترین جمعبندی در این زمینه، مرور سیستماتیک کاکرین است که دهها کارآزمایی بالینی را بررسی کرده است. نتایج اصلی آن اینها هستند:
- پیشگیری در جمعیت عمومی: مصرف منظم ویتامین C، حداقل ۲۰۰ میلیگرم در روز، احتمال ابتلا به سرماخوردگی را در بیشتر افراد کاهش نداد.
- استثنای مهم: در افرادی که فعالیت بدنی بسیار شدید و کوتاهمدت داشتند، مثل دوندگان ماراتن، اسکیبازان و نظامیان در مناطق سرد، احتمال ابتلا تقریباً به نصف رسید.
- طول دوره بیماری: در کسانی که ویتامین C را بهطور منظم و پیش از بیماری مصرف میکردند، طول سرماخوردگی در بزرگسالان حدود ۸ درصد و در کودکان حدود ۱۴ درصد کوتاهتر بود.
- شروع بعد از ابتلا: مصرف ویتامین C بعد از شروع علائم، اثر ثابت و قابل اعتمادی بر طول یا شدت بیماری نداشت.
به زبان ساده، مصرف روزانه ویتامین C در بیشتر افراد احتمال سرماخوردگی را کم نمیکند، اما ممکن است دوره بیماری را کمی کوتاهتر کند. خلاصه این بررسی را میتوانید در صفحه مرور کاکرین درباره ویتامین C و سرماخوردگی ببینید.
زینک و سرماخوردگی؛ شواهد چه میگویند؟
شواهد درباره زینک کمی پیچیدهتر است. برخی مطالعات نشان دادهاند قرصهای مکیدنی زینک، اگر در ۲۴ ساعت اول شروع علائم مصرف شوند، ممکن است طول دوره سرماخوردگی را کوتاهتر کنند. فرض بر این است که زینک در گلو و حلق روی تکثیر ویروس اثر میگذارد.
با این حال، مرورهای جدیدتر قطعیت این شواهد را پایین ارزیابی کردهاند. دوز زینک در این مطالعات معمولاً بیش از ۷۵ میلیگرم در روز بود؛ پس قرص مکیدنی را فقط برای چند روز و با نظر داروساز مصرف کنید. نتایج مطالعات با هم یکسان نیست و نوع ترکیب زینک، دوز و زمان شروع روی نتیجه اثر دارد. از طرف دیگر، قرصهای مکیدنی زینک عوارضی مثل طعم فلزی و بد در دهان و تهوع دارند. برای پیشگیری از ابتلا هم شواهد کافی وجود ندارد.
یک هشدار مهم: اسپریها و ژلهای بینی حاوی زینک با از دست رفتن حس بویایی، گاهی بهصورت دائمی، ارتباط دارند. از این محصولات استفاده نکنید.
ویتامین سی و زینک در سرماخوردگی؛ خلاصه شواهد
| پرسش | ویتامین C | زینک |
|---|---|---|
| پیشگیری در بیشتر افراد | اثر قابل توجهی ندارد | شواهد کافی وجود ندارد |
| پیشگیری در فعالیت بدنی شدید | ممکن است احتمال ابتلا را کم کند | بررسی کافی نشده |
| کوتاه کردن دوره بیماری | کمی، اگر بهطور منظم و پیش از بیماری مصرف شود | ممکن است، اگر در ۲۴ ساعت اول شروع شود؛ شواهد کمقطعیت |
| شروع بعد از ابتلا | اثر ثابتی ندارد | قرص مکیدنی در روز اول ممکن است کمک کند |
| عوارض شایع | در دوز بالا: دلدرد و اسهال | طعم بد، تهوع؛ در مصرف طولانی دوز بالا: کمبود مس |

مقدار مصرف ویتامین سی و زینک و حد مجاز
نیاز روزانه و حد بالای مجاز بر اساس دادههای مؤسسه ملی سلامت آمریکا به این شکل است:
| ماده | نیاز روزانه بزرگسالان | حد بالای مجاز روزانه |
|---|---|---|
| ویتامین C | ۹۰ میلیگرم برای مردان، ۷۵ میلیگرم برای زنان؛ افراد سیگاری ۳۵ میلیگرم بیشتر | ۲۰۰۰ میلیگرم |
| زینک | ۱۱ میلیگرم برای مردان، ۸ میلیگرم برای زنان | ۴۰ میلیگرم |
یک لیوان آب پرتقال یا دو عدد کیوی، نیاز روزانه ویتامین C را تأمین میکند. پس برای بیشتر افرادی که میوه و سبزی کافی مصرف میکنند، کمبود ویتامین C نادر است. مقدار زینک مکملها از حدود ۱۰ تا ۵۰ میلیگرم متفاوت است؛ مثلاً هر قرص زینک سولفات ۲۲۰ حدود ۵۰ میلیگرم زینک دارد که از حد مجاز روزانه بیشتر است. مشکل وقتی جدیتر میشود که چند مکمل زینکدار با هم مصرف شوند.
مکملهای اصل با ضمانت داروخانه
مکملهای ویتامین C، زینک و مولتیویتامینها را با ضمانت اصالت کالا از بریم تهیه کنید و درباره نحوه مصرف و تداخلها با کارشناسان ما مشورت کنید.
عوارض زیادهروی و تداخلهای دارویی
«بیشتر» در مکملها همیشه «بهتر» نیست. این نکات را درباره ویتامین C بدانید:
- مصرف بیش از ۲ گرم در روز ممکن است باعث دلدرد، تهوع و اسهال شود.
- در افرادی که سابقه سنگ کلیه دارند، دوزهای بالا ممکن است خطر سنگ را بیشتر کند.
- ویتامین C جذب آهن را بالا میبرد. کسانی که بیماری اضافه بار آهن (هموکروماتوز) دارند، باید با پزشک مشورت کنند.
و درباره زینک:
- مصرف طولانیمدت بیش از حد مجاز، جذب مس را مختل میکند و ممکن است به کمخونی و حتی تضعیف سیستم ایمنی منجر شود.
- زینک با برخی آنتیبیوتیکها، مثل سیپروفلوکساسین و تتراسایکلینها، تداخل دارد و جذب آنها را کم میکند. آنتیبیوتیک را دستکم ۲ ساعت قبل یا ۴ تا ۶ ساعت بعد از زینک مصرف کنید.
- ادرارآورهای تیازیدی، دفع زینک از بدن را بیشتر میکنند.
اگر داروی خاصی مصرف میکنید، بیماری کلیوی دارید یا باردار هستید، پیش از شروع هر مکملی با پزشک یا داروساز صحبت کنید.
منابع غذایی ویتامین سی و زینک
بهترین راه تأمین این دو ماده، غذای متنوع است. غذاها علاوه بر ویتامین و ماده معدنی، فیبر و آنتیاکسیدانهای دیگری هم دارند که در مکملها پیدا نمیشوند:
- منابع ویتامین C: فلفل دلمهای قرمز، کیوی، مرکبات، توتفرنگی، کلم بروکلی، گوجهفرنگی و سیبزمینی. حرارت زیاد بخشی از ویتامین C را از بین میبرد؛ پس سبزیجات را کوتاه بخارپز کنید یا تازه میل کنید.
- منابع زینک: گوشت قرمز، مرغ، غذاهای دریایی، حبوبات مثل نخود و عدس، مغزها، تخمه کدو، غلات کامل و لبنیات.
ترکیبی به نام فیتات در حبوبات و غلات کامل، جذب زینک را کم میکند. خیساندن حبوبات پیش از طبخ، این اثر را کاهش میدهد. گیاهخواران به همین دلیل ممکن است به زینک بیشتری نیاز داشته باشند.
یک نمونه روز معمولی: صبحانه با نان سبوسدار، پنیر و چند برش پرتقال یا کیوی؛ ناهار با خورش یا خوراکی که عدس، نخود یا گوشت دارد، همراه سالاد گوجه و فلفل دلمهای؛ و یک مشت مغز یا تخمه کدو بهعنوان میانوعده. همین برنامه ساده، نیاز روزانه ویتامین C را کامل و بخش قابل توجهی از نیاز زینک را تأمین میکند، بدون اینکه به مکمل نیاز داشته باشید.
چه کسانی بیشتر از مکمل ویتامین سی و زینک سود میبرند؟
برای بیشتر افراد سالم با رژیم متنوع، مکمل ضروری نیست. اما این گروهها ممکن است از مکمل سود ببرند:
- کسانی که میوه، سبزی یا منابع پروتئینی کمی مصرف میکنند
- سالمندان، بهخصوص اگر اشتهای کمی دارند
- افراد سیگاری، که به ویتامین C بیشتری نیاز دارند
- گیاهخواران و کسانی که گوشت کمی مصرف میکنند، از نظر زینک
- مبتلایان به بیماریهای گوارشی که جذب مواد مغذی را مختل میکنند
- ورزشکاران و افرادی که فعالیت بدنی بسیار شدید دارند
کارهایی که واقعاً به پیشگیری از سرماخوردگی کمک میکنند
مکملها در بهترین حالت نقش کمکی دارند. این عادتها اثر شناختهشدهتری در کم کردن ابتلا دارند:
- شستشوی مرتب دستها: حداقل ۲۰ ثانیه با آب و صابون، بهخصوص پیش از غذا و بعد از حضور در اماکن عمومی.
- دوری از لمس چشم، بینی و دهان: ویروسها بیشتر از همین راه وارد بدن میشوند.
- خواب کافی: در یک مطالعه، کسانی که کمتر از شش ساعت میخوابیدند، بیشتر به سرماخوردگی مبتلا شدند.
- تهویه هوای خانه و محل کار و دوری از فضاهای بسته و شلوغ در فصل شیوع.
- واکسن آنفلوآنزا: جلوی سرماخوردگی معمولی را نمیگیرد، اما از آنفلوآنزا که بیماری جدیتری است محافظت میکند.
- ترک سیگار و دوری از دود دیگران.
- رفع کمبود ویتامین D: برخی مطالعات نشان دادهاند اصلاح کمبود ویتامین D ممکن است عفونتهای تنفسی را کمتر کند. درباره آن در مطلب کمبود ویتامین د در پاییز و زمستان مفصل توضیح دادهایم.
در روزهای پرآلودگی هم دستگاه تنفسی آسیبپذیرتر است. اثر آلودگی بر پوست و مو را هم در مطلب تاثیر آلودگی هوا بر پوست و مو توضیح دادهایم.
کارهایی که علائم سرماخوردگی را آرام میکنند
وقتی سرما خوردید، این اقدامات ساده بیشتر از هر مکملی به راحتتر گذراندن بیماری کمک میکنند:
- استراحت و مایعات کافی: آب، چای کمرنگ، سوپ و آبمیوه طبیعی به رقیق شدن ترشحات و جلوگیری از کمآبی کمک میکنند.
- عسل برای سرفه: یک قاشق عسل پیش از خواب، سرفه بزرگسالان و کودکان بالای یک سال را کمی آرامتر میکند. به نوزادان زیر یک سال هرگز عسل ندهید.
- شستشوی بینی با سرم نمکی: گرفتگی بینی را کم میکند و ترشحات را بیرون میآورد.
- غرغره آب نمک ولرم: گلودرد را موقتاً تسکین میدهد.
- رطوبت هوای اتاق: دستگاه بخور سرد، خشکی گلو و بینی را کمتر میکند.
- مسکنهای رایج: استامینوفن یا ایبوپروفن طبق دستور روی جعبه، تب و بدندرد را کم میکنند. اگر بیماری کلیوی، معده یا قلبی دارید، پیش از مصرف با داروساز مشورت کنید.
آنتیبیوتیکها روی سرماخوردگی اثری ندارند و مصرف بیمورد آنها فقط عوارض و مقاومت میکروبی را بیشتر میکند.
ویتامین سی و زینک برای کودکان
کودکان بیشتر از بزرگسالان سرما میخورند و والدین معمولاً به دنبال راهی برای تقویت ایمنی آنها هستند. نیاز روزانه و حد مجاز کودکان بسیار کمتر از بزرگسالان است و زیادهروی در زینک برای آنها زودتر عارضه ایجاد میکند. پس مکملهای بزرگسالان را به کودک ندهید و پیش از شروع هر مکملی با پزشک کودک مشورت کنید. برای بیشتر کودکان سالم، میوه و سبزی کافی، خواب منظم و شستشوی دستها مؤثرترین راه پیشگیری است.
سرماخوردگی یا آنفلوآنزا؟
این دو بیماری گاهی با هم اشتباه میشوند، اما آنفلوآنزا معمولاً شدیدتر است و عوارض بیشتری دارد:
| نشانه | سرماخوردگی | آنفلوآنزا |
|---|---|---|
| شروع | تدریجی | ناگهانی |
| تب | نادر یا خفیف | شایع و اغلب بالا |
| بدندرد | خفیف | شدید |
| خستگی | خفیف | شدید و طولانی |
| آبریزش و گرفتگی بینی | شایع | گاهی |
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
بیشتر سرماخوردگیها با استراحت، مایعات کافی و داروهای تسکین علائم بهتر میشوند. اما در این شرایط به پزشک مراجعه کنید:
- تب بالای ۳۹ درجه یا تبی که بیش از سه روز طول بکشد
- تنگی نفس، خسخس سینه یا درد قفسه سینه
- علائمی که بیش از ۱۰ روز ادامه دارند یا بعد از بهبود دوباره بدتر میشوند
- گلودرد شدید بدون سرفه یا درد شدید گوش و سینوس
- تب در نوزادان زیر سه ماه
- سرفهای که بیش از سه هفته طول بکشد
- سالمندان، زنان باردار، کسانی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند و مبتلایان به بیماری مزمن قلبی، ریوی یا دیابت
سرویس سلامت بریتانیا هم در صفحه سرماخوردگی فهرست مشابهی از نشانههای هشدار ارائه میدهد.
محصولات پیشنهادی ویتامین سی و زینک
این مکملها از میان محصولات موجود در بریم انتخاب شدهاند. پیش از مصرف، مقدار زینک و ویتامین C سایر مکملهایتان را هم حساب کنید تا از حد مجاز بیشتر نشود، و اگر دارو مصرف میکنید، با داروساز مشورت کنید.
جمعبندی
ویتامین سی و زینک برای سیستم ایمنی ضروریاند، اما مکمل آنها معجزه نمیکند. ویتامین C در بیشتر افراد جلوی سرماخوردگی را نمیگیرد، اما مصرف منظم آن ممکن است دوره بیماری را کمی کوتاهتر کند. قرصهای مکیدنی زینک هم اگر در روز اول شروع شوند، ممکن است کمک کنند، هرچند شواهد آن قطعی نیست. مهمتر از هر مکملی، غذای متنوع، خواب کافی، شستشوی دستها و دوری از دود سیگار است.
اگر تصمیم به مصرف مکمل دارید، از حد مجاز روزانه بیشتر نروید و تداخلها را جدی بگیرید.
درباره مکملهای فصل سرما سؤال دارید؟
کارشناسان داروخانه دکتر یاسین رشیدی درباره انتخاب مکمل، نحوه مصرف و تداخل با داروهایتان به شما مشاوره میدهند.
این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و تجویز پزشک یا داروساز نیست.
خرید محصولات مکمل دارویی
مشاهده همه






