کمبود ویتامین د در پاییز و زمستان؛ علائمی که معمولاً جدی گرفته نمیشوند

زمان مطالعه: 12 دقیقه
خستگیای که با خواب برطرف نمیشود، دردهای مبهم کمر و استخوان، کسالت و بیحوصلگی روزهای کوتاه پاییز؛ خیلیها اینها را به حساب کار زیاد و تغییر فصل میگذارند. اما گاهی پشت همین نشانههای معمولی، کمبود ویتامین د پنهان است. کمبودی که در ایران بسیار شایع است و در ماههای سرد سال معمولاً بیشتر هم میشود.
در این مطلب توضیح میدهیم چرا کمبود ویتامین د در پاییز و زمستان بیشتر است، چه علائمی دارد و چه کسانی بیشتر در خطرند. همچنین درباره آزمایش، تفسیر نتیجه، منابع غذایی، نقش آفتاب و مصرف درست مکمل صحبت میکنیم تا بدانید چه زمانی و چطور باید به این موضوع توجه کنید.
ویتامین D چیست و چه کاری در بدن انجام میدهد؟
ویتامین D یک ویتامین محلول در چربی است که از جهاتی بیشتر شبیه هورمون عمل میکند. بدن بیشتر آن را خودش و در پوست، زیر نور خورشید میسازد. مقدار کمتری هم از غذا و مکمل به دست میآید. ویتامین D پس از ساخت، در کبد و کلیه به شکل فعال تبدیل میشود و کارهای مهمی انجام میدهد:
- جذب کلسیم و فسفر از روده را ممکن میکند و برای ساخت و استحکام استخوان ضروری است.
- در عملکرد طبیعی عضلات و جلوگیری از ضعف عضلانی نقش دارد.
- در تنظیم سیستم ایمنی و پاسخ بدن به عفونتها مشارکت میکند.
- در رشد و ترمیم سلولها، از جمله سلولهای پوست و فولیکول مو، نقش دارد.
وقتی ویتامین D کافی نباشد، بدن نمیتواند کلسیم غذا را بهخوبی جذب کند و برای حفظ سطح کلسیم خون، آن را از استخوانها برمیدارد. این روند آرام است و ممکن است سالها بدون نشانه واضح ادامه پیدا کند.
چرا کمبود ویتامین د در پاییز و زمستان بیشتر است؟
پوست برای ساخت ویتامین D به اشعه UVB خورشید نیاز دارد. در ماههای سرد، چند عامل همزمان این فرایند را مختل میکنند:
- زاویه کم خورشید: در پاییز و زمستان اشعه UVB مسیر طولانیتری در جو طی میکند و مقدار کمتری از آن به زمین میرسد. در عرضهای جغرافیایی شمالیتر، تولید ویتامین D در این ماهها به حداقل میرسد.
- روزهای کوتاهتر و حضور بیشتر در فضای بسته: سرما ما را در خانه و محل کار نگه میدارد. شیشه پنجره هم اشعه UVB را عبور نمیدهد؛ پس نشستن کنار پنجره ویتامین D نمیسازد.
- پوشش بیشتر: لباسهای زمستانی بیشتر سطح پوست را میپوشانند.
- آلودگی هوا: لایه آلایندهها بخشی از اشعه UVB را جذب میکند. در شهرهای آلوده، این عامل در روزهای پاییز و زمستان اهمیت بیشتری دارد. درباره اثرهای دیگر آلودگی، مطلب تاثیر آلودگی هوا بر پوست و مو را بخوانید.
- ذخیره محدود: بدن ویتامین D تابستان را برای مدتی ذخیره میکند، اما این ذخیره در بسیاری از افراد تا اواخر زمستان کم میشود.
علائم کمبود ویتامین د
مهمترین نکته این است که کمبود ویتامین د در بسیاری از افراد هیچ علامت مشخصی ندارد. نشانهها، اگر باشند، معمولاً مبهم و غیراختصاصیاند و بهراحتی با مشکلات دیگر اشتباه میشوند. اینها رایجترین آنها هستند:
- خستگی و بیحالی مداوم که با استراحت بهتر نمیشود
- درد استخوان و کمردرد، بهخصوص دردهای مبهم در پاها، لگن و دندهها
- ضعف، درد یا گرفتگی عضلات و احساس سنگینی هنگام بالا رفتن از پله
- تغییرات خلقی و کسالت؛ ارتباط کمبود ویتامین D با افسردگی فصلی مطرح است، هرچند رابطه علت و معلولی آن هنوز روشن نیست
- ابتلای مکرر به سرماخوردگی و عفونت که برخی مطالعات با سطح پایین ویتامین D مرتبط دانستهاند
- دیر خوب شدن زخمها
- ریزش مو؛ سطح پایین ویتامین D در برخی انواع ریزش مو دیده شده است
در کمبود شدید و طولانی، عوارض جدیتری ایجاد میشود: نرمی استخوان (استئومالاسی) در بزرگسالان، راشیتیسم در کودکان و افزایش خطر پوکی استخوان و شکستگی در سالمندان. چون خستگی و دردهای مبهم با کمخونی، کمکاری تیروئید، کمبود خواب و استرس هم دیده میشوند، تنها راه تشخیص قطعی آزمایش خون است.

چه کسانی بیشتر در معرض کمبود ویتامین د هستند؟
کمبود ویتامین د ممکن است برای هر کسی پیش بیاید، اما احتمال آن در این گروهها بیشتر است:
- کسانی که بیشتر وقتشان را در فضای بسته میگذرانند؛ کارمندان، دانشجویان و افراد خانهنشین
- افرادی که پوشش کامل دارند یا پوستشان تقریباً هیچوقت آفتاب نمیبیند
- افراد با پوست تیرهتر، چون ملانین بیشتر تولید ویتامین D را کندتر میکند
- سالمندان، چون پوست با افزایش سن ویتامین D کمتری میسازد
- افراد دارای اضافه وزن و چاقی
- کسانی که بیماریهای گوارشی مثل سلیاک یا بیماری التهابی روده دارند و جذب چربی در آنها مختل است
- بیماران کلیوی و کبدی
- زنان باردار و شیرده
- نوزادانی که فقط شیر مادر میخورند و قطره ویتامین D دریافت نمیکنند
- مصرفکنندگان برخی داروها، مثل داروهای ضدتشنج و کورتونها
آزمایش کمبود ویتامین د؛ نتیجه را چطور بخوانیم؟
برای بررسی وضعیت ویتامین D، آزمایش خونی به نام «۲۵-هیدروکسی ویتامین D» یا 25(OH)D انجام میشود. این آزمایش ناشتایی لازم ندارد. بازههای تفسیر در راهنماها و آزمایشگاهها کمی تفاوت دارند، اما تقسیمبندی زیر در بسیاری از آزمایشگاههای ایران رایج است. اگر واحد برگه آزمایش nmol/L است، عدد را بر ۲٫۵ تقسیم کنید تا به نانوگرم در میلیلیتر برسید:
| سطح خونی (نانوگرم در میلیلیتر) | تفسیر رایج | معنای عملی |
|---|---|---|
| کمتر از ۲۰ | کمبود | معمولاً به درمان با دوز درمانی و پیگیری نیاز دارد |
| ۲۰ تا ۳۰ | ناکافی | اصلاح سبک زندگی و در بسیاری موارد مکمل نگهدارنده |
| ۳۰ تا ۱۰۰ | کافی | نیازی به دوز درمانی نیست |
| بیشتر از ۱۰۰ | بالاتر از حد لازم | مصرف مکمل با پزشک بازبینی شود؛ مسمومیت معمولاً در سطوح بسیار بالاتر رخ میدهد |
تفسیر نهایی نتیجه و تصمیم درباره درمان با پزشک است. برخی منابع معتبر، مثل دفتر مکملهای غذایی مؤسسه ملی سلامت آمریکا در برگه اطلاعات ویتامین D، سطح ۲۰ به بالا را برای بیشتر افراد کافی میدانند. به همین دلیل ممکن است پزشک شما بر اساس شرایطتان، هدف متفاوتی را در نظر بگیرد.
درمان کمبود ویتامین د؛ مکمل را چطور مصرف کنیم؟
درمان کمبود ویتامین د معمولاً با مکمل خوراکی انجام میگیرد. مقدار و مدت مصرف به سطح خونی، سن، وزن و بیماریهای همراه بستگی دارد و باید پزشک آن را تعیین کند. با این حال دانستن چند نکته کلی کمک میکند مکمل را درست مصرف کنید:
- دوز درمانی و نگهدارنده: در کمبود، پزشک معمولاً یک دوره درمانی کوتاه با دوز بالاتر، مثل پرلهای هفتگی، تجویز میکند و بعد مصرف روزانه یا ماهانه با دوز کمتر را برای حفظ سطح ادامه میدهد.
- نیاز روزانه: برای بیشتر بزرگسالان ۶۰۰ واحد و برای افراد بالای ۷۰ سال ۸۰۰ واحد در روز توصیه میشود.
- حد بالای مجاز: برای بزرگسالان، مصرف بیش از ۴۰۰۰ واحد در روز بدون نظر پزشک توصیه نمیشود.
- ویتامین D3 یا D2: هر دو مؤثرند، اما D3 (کولهکلسیفرول) سطح خونی را معمولاً بهتر و پایدارتر بالا میبرد.
- همراه غذای چرب: چون ویتامین D محلول در چربی است، مصرف آن همراه وعدهای که کمی چربی دارد، جذب را بهتر میکند. ساعت مصرف اهمیت زیادی ندارد؛ نظم مهمتر است.
- پیگیری: معمولاً پس از دوره درمان، آزمایش تکرار میشود تا پزشک از رسیدن به سطح مطلوب مطمئن شود.
مکمل ویتامین D اصل با ضمانت داروخانه
مکملهای ویتامین D3 و مولتیویتامینها را با ضمانت اصالت کالا از بریم تهیه کنید و درباره نحوه مصرف و تداخلها با کارشناسان ما مشورت کنید.
زیادهروی در مصرف ویتامین D هم خطر دارد
حتی در درمان کمبود ویتامین د، این باور که «ویتامین ضرر ندارد» درست نیست. چون این ویتامین در چربی بدن ذخیره میشود، مصرف خودسرانه دوزهای بالا در طولانیمدت میتواند سطح کلسیم خون را بالا ببرد. علائم آن شامل تهوع، استفراغ، بیاشتهایی، تشنگی و ادرار زیاد، ضعف، گیجی و در موارد شدید سنگ کلیه و آسیب کلیوی است.
مسمومیت با ویتامین D تقریباً همیشه از مکمل ایجاد میشود، نه از آفتاب؛ چون بدن ساخت آن در پوست را خودش تنظیم میکند. پس پرلهای ۵۰ هزار واحدی را بدون تجویز و پیگیری مصرف نکنید.
تداخل با داروها
اگر داروی ادرارآور تیازیدی، کورتون، داروی ضدتشنج، داروهای کاهش وزن مثل اورلیستات یا داروهای قلبی مثل دیگوکسین مصرف میکنید، پیش از شروع مکمل ویتامین D با پزشک یا داروساز صحبت کنید. برخی از این داروها جذب یا اثر ویتامین D را کم میکنند و برخی دیگر همراه آن، خطر بالا رفتن کلسیم را بیشتر میکنند.
منابع غذایی ویتامین D
تأمین کامل ویتامین D از غذا سخت است، چون منابع غذایی آن محدودند. با این حال این غذاها به پیشگیری از کمبود ویتامین د کمک میکنند. مقادیر تقریبی بر اساس دادههای مؤسسه ملی سلامت آمریکا است:
| منبع غذایی | مقدار تقریبی | ویتامین D (واحد بینالمللی) |
|---|---|---|
| روغن کبد ماهی | یک قاشق غذاخوری | حدود ۱۳۶۰ |
| ماهی قزلآلای پرورشی | ۸۵ گرم | حدود ۶۴۵ |
| ماهی سالمون | ۸۵ گرم | حدود ۵۷۰ |
| شیر غنیشده | یک لیوان | حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ |
| ساردین کنسروی | دو عدد | حدود ۴۶ |
| تخممرغ | یک عدد بزرگ (زرده) | حدود ۴۴ |
| تن ماهی کنسروی | ۸۵ گرم | حدود ۴۰ |
قارچهایی که زیر نور فرابنفش قرار گرفتهاند هم ویتامین D دارند. در خرید لبنیات، برچسب «غنیشده با ویتامین D» را بررسی کنید.
آفتاب، ضد آفتاب و ویتامین D
قرار گرفتن بخشی از پوست، مثل صورت، دستها و ساعدها، در معرض آفتاب برای مدت کوتاه، بهترین راه طبیعی ساخت ویتامین D است. مقدار لازم به رنگ پوست، فصل، ساعت روز و عرض جغرافیایی بستگی دارد. در ماههای گرم، معمولاً چند دقیقه تا یک ربع آفتاب نزدیک ظهر برای پوستهای روشن کافی است و پوستهای تیرهتر زمان بیشتری لازم دارند.
در پاییز و زمستان اما همین زمان، ویتامین D کمتری میسازد. طولانی کردن آفتابگیری هم راهحل خوبی نیست، چون خطر آسیب پوستی و سرطان پوست را بالا میبرد. پژوهشها نشان دادهاند استفاده روزمره از ضد آفتاب معمولاً باعث کمبود ویتامین D نمیشود. پس به خاطر ویتامین D، ضد آفتاب را کنار نگذارید و اگر کمبود ویتامین د دارید، مکمل گزینه مطمئنتری است. برای انتخاب درست ضد آفتاب، راهنمای انتخاب ضد آفتاب مناسب نوع پوست را بخوانید.
ویتامین D، پوست و مو
ویتامین D در رشد و تمایز سلولهای پوست و چرخه رشد فولیکول مو نقش دارد. کمبود ویتامین د در برخی بیماریهای پوستی و انواعی از ریزش مو گزارش شده است. با این حال، مصرف مکمل بدون کمبود ثابتشده، روی ریزش یا کیفیت پوست اثر قطعی ندارد. اگر این روزها ریزش بیشتری دارید، اول مطلب ریزش موی پاییزی را بخوانید و در صورت نیاز، آزمایش ویتامین D و آهن را با پزشک در میان بگذارید.
باورهای نادرست درباره کمبود ویتامین د
درباره ویتامین D باورهای زیادی دهانبهدهان میچرخند. این چند مورد از رایجترین آنها هستند:
- «کنار پنجره آفتابگیر مینشینم، پس کمبود ندارم»: شیشه پنجره اشعه UVB را عبور نمیدهد و پوست پشت آن ویتامین D نمیسازد.
- «هرچه بیشتر، بهتر»: سطح بالاتر از حد کافی فایده بیشتری ندارد و ممکن است به مسمومیت برسد.
- «یک بار آزمایش دادم و سطحم خوب بود»: سطح ویتامین D در طول سال تغییر میکند. نتیجه آزمایش تابستان لزوماً وضعیت اواخر زمستان را نشان نمیدهد.
- «سولاریوم جای آفتاب را میگیرد»: دستگاههای برنزهکننده بیشتر اشعه UVA دارند و خطر سرطان پوست را بالا میبرند. این روش برای تأمین ویتامین D توصیه نمیشود.
- «مولتیویتامین میخورم، پس نیازی به مکمل جداگانه ندارم»: مقدار ویتامین D در بسیاری از مولتیویتامینها برای جبران کمبود کافی نیست. اگر کمبود دارید، پزشک درباره نیاز به مکمل جداگانه تصمیم میگیرد.
کمبود ویتامین د در کودکان و دوران بارداری
ویتامین D برای رشد استخوان کودک ضروری است و کمبود ویتامین د در کودکان ممکن است به راشیتیسم منجر شود. در ایران، مصرف قطره ویتامین A+D یا ویتامین D برای نوزادان از روزهای اول تولد تا دو سالگی بخشی از برنامه مراقبت کودک است. مقدار و نوع قطره را پزشک یا مرکز بهداشت تعیین میکند.
در دوران بارداری و شیردهی هم نیاز به ویتامین D اهمیت بیشتری دارد و مکمل آن معمولاً بخشی از مراقبتهای این دوره است. با این حال، مقدار مصرف در این دوران فقط با نظر پزشک یا ماما تعیین میشود.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر یکی از این شرایط را دارید، درباره آزمایش ویتامین D با پزشک صحبت کنید:
- خستگی، درد استخوان یا ضعف عضلانی طولانیمدت دارید و علت دیگری برای آن پیدا نکردهاید.
- در یکی از گروههای پرخطر هستید؛ مثلاً سالمندید، بیشتر وقتتان را در خانه یا محل کار میگذرانید یا بیماری گوارشی دارید.
- سابقه پوکی استخوان یا شکستگی با ضربه خفیف دارید.
- مکمل با دوز بالا مصرف کردهاید و حالا تهوع، تشنگی زیاد یا ادرار زیاد دارید.
- باردار هستید یا قصد بارداری دارید.
محصولات پیشنهادی
این مکملها از میان محصولات موجود در بریم انتخاب شدهاند. مقدار و مدت مصرف هر مکمل را با پزشک یا داروساز هماهنگ کنید، بهخصوص اگر دارو مصرف میکنید، بیماری زمینهای دارید یا باردار هستید.
جمعبندی
کمبود ویتامین د در پاییز و زمستان شایع است و بیشتر وقتها بیصدا پیش میرود. خستگی مداوم، دردهای مبهم استخوان و ضعف عضلات نشانههایی هستند که ارزش بررسی دارند، اما تشخیص فقط با آزمایش خون ممکن است. اگر کمبود دارید، درمان آن ساده و ارزان است؛ به شرط اینکه دوز و مدت مصرف را پزشک تعیین کند و خودسرانه سراغ دوزهای بالا نروید.
در کنار مکمل، آفتاب کوتاه و امن، غذاهای غنی از ویتامین D و تحرک بیشتر در فضای باز، به حفظ سلامت استخوانها و انرژی شما در فصل سرد کمک میکنند. سرویس سلامت بریتانیا هم در صفحه ویتامین D مصرف روزانه ۱۰ میکروگرم (۴۰۰ واحد) مکمل در ماههای پاییز و زمستان را برای بسیاری از افراد توصیه میکند.
درباره مکمل ویتامین D سؤال دارید؟
کارشناسان داروخانه دکتر یاسین رشیدی درباره انتخاب مکمل، تداخلهای دارویی و نحوه مصرف به شما مشاوره میدهند.
این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و تجویز پزشک یا داروساز نیست.
سوالات متداول
مهمترین علائم کمبود ویتامین د چیست؟
بسیاری از افراد علامتی ندارند. در صورت وجود علائم، خستگی مداوم، درد استخوان و کمر، ضعف و گرفتگی عضلات، کسالت و ابتلای مکرر به عفونت شایعترند. چون این نشانهها اختصاصی نیستند، تشخیص فقط با آزمایش خون ممکن است.
ویتامین D را با غذا بخوریم یا ناشتا؟
ویتامین D محلول در چربی است و مصرف آن همراه وعدهای که کمی چربی دارد، جذب را بهتر میکند. ساعت مصرف اهمیت زیادی ندارد؛ مهم این است که مقدار تجویزشده را بهطور منظم مصرف کنید.
آیا میتوان ویتامین D را بدون آزمایش مصرف کرد؟
مصرف دوز نگهدارنده معمول برای بسیاری از بزرگسالان بیخطر است، اما دوزهای درمانی بالا، مثل پرلهای ۵۰ هزار واحدی، فقط باید با تجویز پزشک و پیگیری آزمایش مصرف شوند. زیادهروی در مصرف ممکن است به مسمومیت و بالا رفتن کلسیم خون منجر شود.
نشستن پشت پنجره آفتابگیر ویتامین D میسازد؟
خیر. شیشه پنجره اشعه UVB را عبور نمیدهد و پوست برای ساخت ویتامین D به همین اشعه نیاز دارد. برای ساخت ویتامین D، پوست باید مستقیم و برای مدت کوتاه در معرض آفتاب قرار بگیرد.
آیا ضد آفتاب باعث کمبود ویتامین D میشود؟
پژوهشها نشان دادهاند استفاده روزمره از ضد آفتاب معمولاً باعث کمبود ویتامین D نمیشود. پس به خاطر ویتامین D، ضد آفتاب را کنار نگذارید و اگر نگران کمبود هستید، آزمایش بدهید و در صورت نیاز مکمل مصرف کنید.
خرید محصولات مکمل دارویی
مشاهده همه







